Scena dobrze znana z amerykańskich filmów sądowych: po tygodniach procesu członkowie ławy przysięgłych opuszczają salę rozpraw i udają się na naradę. Po kilku godzinach, a czasem nawet kilku dniach, wracają z werdyktem – winny albo niewinny.

Aby zapadł wyrok, decyzja jury musi być jednomyślna. Jeśli choć jedna z 12 osób nie jest przekonana i nie może zgodzić się z resztą, następuje sytuacja znana w amerykańskim systemie prawnym jako jury deadlock, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza impas lub martwy punkt.

Co właściwie dzieje się podczas obrad jury?

Po zakończeniu postępowania dowodowego i mowach końcowych stron sędzia przekazuje ławnikom instrukcje dotyczące prawa, które mają zastosować. Następnie ława przysięgłych udaje się na naradę, tzw. jury deliberations.

To właśnie wtedy ławnicy analizują dowody, omawiają zeznania świadków i próbują odpowiedzieć na najważniejsze pytanie: czy prokurator udowodnił winę oskarżonego ponad uzasadnioną wątpliwość.

W federalnym procesie karnym werdykt musi być jednomyślny. W 2020 roku, w sprawie Ramos v. Louisiana, Sąd Najwyższy uznał ponadto, że Konstytucja wymaga jednomyślnego werdyktu skazującego również w stanowych procesach dotyczących poważnych przestępstw.

Oznacza to coś niezwykle istotnego: czasem jeden ławnik wystarczy, aby uniemożliwić wydanie wyroku skazującego.

Czy ławnicy mogą po prostu powiedzieć sędziemu: „Nie możemy się zdecydować”?

Tak.

Podczas narady ławnicy mogą przekazywać sędziemu pisemne pytania. Mogą na przykład poprosić o ponowne wyjaśnienie instrukcji prawnej albo poinformować sąd, że nie są w stanie osiągnąć jednomyślności. Sędzia konsultuje odpowiedź z prawnikami po obu stronach, a następnie może udzielić członkom jury dodatkowych wskazówek.

Sama informacja, że ława przysięgłych nie może dojść do porozumienia, nie musi jednak oznaczać natychmiastowego końca procesu. Sędzia może zarządzić, by ławnicy spróbowali jeszcze raz.

Instrukcja ta znana jest pod nazwą Allen charge i pochodzi od sprawy Allen v. United States z 1896 roku, w której Sąd Najwyższy zaakceptował możliwość zachęcenia ławników do ponownego przeanalizowania swoich stanowisk.

Sens takiej instrukcji można sprowadzić do komunikatu: wróćcie do sali obrad, wysłuchajcie argumentów pozostałych ławników i zastanówcie się jeszcze raz nad własnym stanowiskiem.

Jednocześnie współczesne instrukcje podkreślają niezwykle ważną zasadę: ławnik nie powinien zmieniać swojego uczciwego przekonania dotyczącego dowodów tylko dlatego, że pozostali ławnicy mają inne zdanie lub dlatego, że grupa chce za wszelką cenę wydać werdykt.

Co jeśli jeśli jury nadal nie może się porozumieć?

Jeżeli dalsze obrady nie przynoszą rezultatu i sędzia dochodzi do wniosku, że jury jest rzeczywiście i trwale podzielone, może ogłosić zakończenie procesu bez rozstrzygnięcia, tzw. mistrial.

W takiej sytuacji prokuratura może co do zasady zdecydować o ponownym przeprowadzeniu procesu. Autentyczny impas jury stanowi uznaną podstawę do ogłoszenia zakończenia bez werdyktu, a ponowny proces nie jest z tego powodu automatycznie zakazany i nie ma związku z zasadą double jeopardy, czyli zakazem ponownego sądzenia za ten sam czyn.

Czy jeden wyjątkowo uparty członek jury może naprawdę zablokować proces?

Tak – i właśnie na tym opiera się fabuła wielu filmów sądowych.

Najbardziej klasycznym przykładem jest oczywiście kultowy film „Dwunastu gniewnych ludzi”. Na początku niemal wszyscy ławnicy są przekonani o winie oskarżonego. Jeden ma wątpliwości.

Nie twierdzi jednak, nawet początkowo, że oskarżony jest niewinny. Uważa tylko, że skoro od ich decyzji zależy ludzkie życie, powinni przynajmniej porozmawiać o dowodach i poddać sprawy w większą wątpliwość.

I właśnie to bardzo dobrze pokazuje sens wymogu jednomyślności. Ławnik nie ma głosować tak jak większość. Ma samodzielnie ocenić dowody i dopiero po uczciwej dyskusji zdecydować, czy oskarżenie rzeczywiście spełniło wymagany standard dowodowy.

Współczesne federalne instrukcje mówią wprost: każdy ławnik powinien podjąć decyzję samodzielnie po bezstronnym rozważeniu dowodów z pozostałymi, ale nie powinien porzucać szczerego przekonania i dać się zasugerować głosem większości, tylko dlatego, że inni się z nim nie zgadzają.

FAQ