Wyobraź sobie, że stajesz przed sądem i mówisz: „Nie popełniłem tego przestępstwa. Jestem niewinny. Ale chcę przyznać się do winy.” Brzmi jak paradoks? A jednak w amerykańskim systemie prawnym istnieje instrument, który właśnie na to pozwala.

Wyjaśnienie terminu „plea”

W amerykańskim postępowaniu karnym, plea to formalna odpowiedź oskarżonego na postawione mu zarzuty. Podczas pierwszego stawiennictwa w wymiarze sprawiedliwości przed sądem oskarżony musi określić swoje stanowisko wobec aktu oskarżenia. Najczęściej wybiera jedną z dwóch możliwości: guilty – przyznaje się do winy, not guilty – nie przyznaje się do winy. Samo wyrażenie czasownikowe „to plead guilty / not guilty” tłumaczymy jako przyznać się lub nie przyznać się do stawianych zarzutów. W praktyce to właśnie od rodzaju plea zależy dalszy przebieg postępowania – czy sprawa trafi na pełny proces przed ławą przysięgłych, czy zakończy się już na etapie przyznania się do winy.

Czym jest Alford plea?

Istnieją jednak również mniej typowe formy plea. Jedną z najbardziej niezwykłych jest Alford plea, która pozwala oskarżonemu zaakceptować wyrok skazujący, jednocześnie utrzymując, że jest niewinny.

Najprościej mówiąc, oskarżony:

• nie przyznaje się do popełnienia przestępstwa,
• utrzymuje, że jest niewinny,
• jednocześnie uznaje, że prokuratura dysponuje na tyle mocnym materiałem dowodowym, że istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo skazania go przez ławę przysięgłych.

Nazwa pochodzi od sprawy North Carolina v. Alford, rozstrzygniętej przez Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych w 1970 roku. Jej bohaterem był Henry Alford, oskarżony o morderstwo pierwszego stopnia w Karolinie Północnej. Sytuacja była wyjątkowo trudna: prokuratura dysponowała mocnymi dowodami, a obowiązujące wówczas przepisy przewidywały możliwość orzeczenia kary śmierci, jeśli ława przysięgłych uznałaby go za winnego.

Adwokat poradził Alfordowi, aby przyjął ugodę i przyznał się do morderstwa drugiego stopnia, dzięki czemu uniknie kary śmierci. Alford zgodził się, ale podczas rozprawy konsekwentnie powtarzał: „Jestem niewinny. Przyznaję się tylko dlatego, że boję się kary śmierci.”

Sprawa trafiła aż do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych, który uznał, że taka forma przyznania się do winy jest zgodna z Konstytucją, o ile:

• decyzja oskarżonego jest dobrowolna,
• oskarżony rozumie konsekwencje swojej decyzji,
• istnieją silne dowody wskazujące na jego winę.

Od tego momentu ten szczególny rodzaj ugody nazwano właśnie Alford plea.

Dlaczego oskarżony miałby wybrać taką linię obrony?

To w dużej mierze pragmatyczna decyzja: „Nie twierdzę, że jestem winny, ale wiem, że mogę przegrać.” Pomimo, że decyzja nie brzmi logicznie na pierwszy rzut oka, powodów dla których oskarżeni mogą zdecydować się na Alford plea jest kilka:

• ryzyko otrzymania znacznie surowszej kary po przegranym procesie,
• bardzo mocny materiał dowodowy zgromadzony przez prokuraturę,
• chęć uniknięcia wieloletniego procesu,
• względy finansowe,
• ochrona rodziny przed medialnym procesem.

Współczesny przykład: sprawa Michaela Petersona (Karolina Północna)

W 2001 r. pisarz Michael Peterson został oskarżony o zamordowanie swojej żony, Kathleen Peterson, której ciało znaleziono u podnóża schodów w ich domu. Prokuratura twierdziła, że pobił żonę i umyślnie zepchnął ją ze schodów, natomiast Peterson od początku utrzymywał, że kobieta spadła w ramach nieszczęśliwego wypadku. Obrażenia Sprawa szybko stała się jedną z najgłośniejszych w historii amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości.

W 2003 r. został skazany za morderstwo, jednak po latach wyszło na jaw, że kluczowy ekspert oskarżenia składał nierzetelne zeznania również w innych sprawach. Na tej podstawie sąd uchylił wyrok i zarządził nowy proces.

Aby nie ryzykować kolejnego wieloletniego procesu i ponownego skazania, Peterson w 2017 r. zawarł z prokuraturą ugodę w formie Alford plea. Przyznał się formalnie do zarzutu voluntary manslaughter (tzw. ’zabójstwo w afekcie’, lżejszy stopień niż morderstwo 2ego lub 1ego stopnia), jednocześnie konsekwentnie twierdząc, że nie zabił swojej żony. Był to ruch typowo strategiczny. Ponieważ odsiedział już ponad osiem lat w więzieniu, sąd orzekł karę równą odbytemu już pozbawieniu wolności i Peterson wyszedł na wolność jeszcze tego samego dnia.

Dlaczego tłumaczenie terminu Alford plea jest problematyczne?

W języku polskim nie istnieje odpowiednik tej instytucji.

Nie można więc przetłumaczyć jej jako:

• „przyznanie się do winy”,
• „ugoda”,
• „dobrowolne poddanie się karze”.

Każde z tych określeń oddaje jedynie fragment znaczenia.

W tłumaczeniach prawniczych najczęściej pozostawia się nazwę Alford plea, ewentualnie dodając krótki opis, np.:

szczególny rodzaj przyznania się do winy, przy jednoczesnym utrzymywaniu niewinności.

To dobry przykład na to, że w tłumaczeniach prawnych znajomość języka nie wystarcza. Równie ważne jest zrozumienie systemu prawnego, z którego pochodzi dany termin.

Alford plea pokazuje, jak bardzo amerykańskie prawo różni się od polskiego. Dla jednych jest pragmatycznym rozwiązaniem pozwalającym uniknąć ogromnego ryzyka procesu. Dla innych – niebezpiecznym kompromisem, który może skłaniać również osoby niewinne do zaakceptowania wyroku skazującego.

Jedno jest pewne: to jedna z najbardziej fascynujących i jednocześnie najbardziej dyskutowanych instytucji amerykańskiego prawa karnego.

FAQ